Η ΛΑΙΚΗ ΠΡΟΣΕΥΧΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΙΕΡΟ ΧΡΟΝΟ

Η μελέτη της λαϊκής προσευχής ανήκει στα desiderata της Ελληνικής Λαογραφίας. Γιατί οι λαογράφοι δεν κατέγραψαν λαϊκές προσευχές; Δεν υπήρχαν; Δεν τις εντόπισαν; Μήπως επειδή η λαϊκή προσευχή δεν υπακούει σε τυποποιημένες μορφές, αλλά εκφέρεται ελεύθερα, σε αντίθεση με άλλα λαϊκά είδη, όπως (π.χ.) τα αινίγματα και τις παροιμίες, που συγκροτούνται σε σταθερές φόρμες και ενίοτε σε ρυθμικά ή ομοιοκατάληκτα σχήματα, μορφές που διέσωζαν στη λαϊκή μνήμη τα παραπάνω αναφερόμενα; Ή μήπως διότι ο "αγράμματος", "αμαθής" και "αγροίκος" λαός του "παραδοσιακού" πολιτισμού, πίστευε ότι ο λόγος του ήταν απολύτως ακατάλληλος για να ομιλήσει με τον Θεό; Γιατί, εν τέλει, δεν διαθέτουμε καταγεγραμμένες αμιγώς λαϊκές προσευχές; Το ανά χείρας πόνημα επιχειρεί τη μελέτη των ηθών μετά το 1950 και, ειδικότερα, της θρησκευτικής συμπεριφοράς του λαού. Αποτελεί την πρότασή μου για μια σύγχρονη, συνολική λαογραφική και ανθρωπολογική θεώρηση της λαϊκής προσευχής ως κοινωνικοϊστορικού φαινομένου, εν τόπω και χρόνω συγκεκριμένα), και, δι' αυτής, για τη συγγραφή μιας πολιτισμικής ιστορίας της πόλης και της υπαίθρου της Ξάνθης στις κοινωνικοοικονομικές, πολιτικές και συμβολικές της εκφάνσεις.

Η μελέτη επιδιώκει:
- να ερευνήσει σφαιρικά τη λαϊκή προσευχή, το κοινωνικοϊστορικό πλαίσιο και την ιδεολογική υπερδομή των ετών 1950-2015 στον νομό Ξάνθης,
- να καταγράψει κείμενα λαϊκής προσευχής, να αναλύσει τη δομή τους και να καλύψει ένα εμφανές κενό της λαογραφικής έρευνας, όπου σήμερα απαντούν μόνο γενικές και αποσπασματικές αναφορές,
- να ορίσει το είδος της λαϊκής προσευχής ως προς το περιεχόμενο και τον σκοπό της, ακόμη τα κριτήρια βάσει των οποίων μια προσευχή θεωρείται από τον λαϊκό ως "ορθή" (χαρακτηριστικά, ενδιάθετους και παρακωλπτικούς όρους, αποτελέσματα, κ.ά.)
- να εντοπίσει τις ιδέες για τον αποδέκτη της προσευχής, εάν και πότε "ακούει;", την απάντησή του (response), τα σχετικά με την εισακουσθείσα και μη εισακουσθείσα προσευχή, τα αφηγούμενα όνειρα, οπτασίες και οράματα ως response,
- να συγκεντρώσει τους χωροχρόνους, τις περιστάσεις, τις συνθήκες, τους φορείς της ομαδικής και ατομικής προσευχής,
- να καταπιαστεί, πέραν του συλλογικού, και με την ατομική διάσταση του φαινομένου, σε αντίστιξη προς την ("κλασική") Λαογραφία που προσανατολιζόταν αποκλειστικά στο ομαδικό υποκείμενο, και να προτείνει ταξινομήσεις οριζόντιες και κάθετες, τόσο στη συγχρονία όσο και στη διαχρονία,
- να ερευνήσει τις προσωπικές διαθέσεις, τις ατομικές αντιλήψεις και τις βιωματικές κλίσεις των υποκειμένων στο μικροεπίπεδο του εαυτού με εργαλεία των κοινωνικών επιστημών, και τις σημαντικές μεταβλητές, κυρίως τη μόρφωση ("εξορθολογισμένη" σκέψη) και το "έμφυλο" ζήτημα στη λαϊκή προσευχή,
- να καταγράψει συστηματικά και να ερμηνεύσει τις λαϊκές μεταφυσικές αντιλήψεις που πλαισιώνουν την τυπική λατρεία, το λαϊκό θρησκευτικό ήθος και τπ λαϊκή ηθική, ιδίως σε αμφιλεγόμενα ζητήματα, όπως το "ηθικό παράδοξο", το θείο θέλημα και σχέδιο, με όλες τις επιμέρους ατομικές ταξινομήσεις,
- να εντοπίσει μέσα από την αφήγηση της προσευχής (του πόνου, των παθών του) την κρίσιμη χρονική εκείνη στιγμή κατά την οποία ο λαϊκός άνθρωπος στρέφει το βλέμμα προς το υπερβατικό, εν τέλει να προσεγγίσει τη λαϊκή σκέψη των ιδεών.

Επί τρία συνεχή έτη παρέμεινα συστηματικά στους ναούς και τους οίκους των ορθοδόξων χριστιανών του νομού Ξάνθης. Κατέγραψα τα βάσανα, τις αγωνίες, τους πόνους και τις χαρές τους, δημιούργησα ισχυρές σχέσεις, συγκέντρωσα μεγάλης έκτασης πληροφοριακό υλικό που δεν εξαντλείται στην παρούσα εργασία. Έζησα για πολύ καιρό με αυτό το βαθιά ανθρώπινο ζήτημα, το απολύτως συνδεμένο με τα πάθη των θνητών, αλλά και με την προσπάθειά τους να αντλήσουν δι' αυτού στιγμές επαφής με το υπερβατικό, με το αθάνατο• άλλωστε, τι αποτελεί την πράξη της προσωπικής επικοινωνίας με το θείον, τη λαϊκή προσευχή; Ο παρακλήτωρ ίσταται απέναντί του και ξεδιπλώνει τον ανθρώπινο ψυχισμό του, τις αδυναμίες του, τις ελπίδες και τις προσδοκίες του.