ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός γεννήθηκε μεταξύ 1590 και 1600 στο Μέγα Δένδρο του Αποκούρου Ναυπακτίας από γονείς φτωχούς γεωργούς. Τα πρώτα γράμματα τα έμαθε κοντά στον Νικόδημο Καβάσιλα στο σχολείο της Βαρνάκοβας. Αργότερα μαθήτευσε στο Αγιον Όρος, στα Τρίκαλα, στην Κεφαλλονιά κοντά στον Παΐσιο Μεταξά, στη Ζάκυνθο και στην Αθήνα κοντά στον Θεόφιλο Κορυδαλλέα και κοντά στον Μελέτιο Συρίγο στην Κωνσταντινούπολη. Ο Γιαννούλης ανήκε στον κύκλο του Θεοφίλου Κορυδαλλέως και του ουμανιστή πατριάρχη Κυρίλλου Λουκάρεως, αλλά, απογοητευμένος από όσα είδε να συμβαίνουν στην Εκκλησία ανάμεσα στους ανώτατους κληρικούς, αποσύρθηκε στην απομονωμένη Δυτική Ελλάδα και δίδαξε σε διάφορα σχολεία: Αρτα (1639-1640), Αιτωλικό (1640-1641), Μεσολόγγι (1641-1644) και ύστερα στο Καρπενήσι (1645-1661, 1674-75) και στα Βραγγιανά Ευρυτανίας, όπου ίδρυσε σχολείο, το ποίο διηύθυνε ως το τέλος της ζωής του (1661-1673, 1676-1682). Τον διαδέχτηκε ο μαθητής του Αναστάσιος Γόρδιος, ο οποίος έγραψε και τη βιογραφία του. Υπήρξε σπουδαίος δάσκαλος και λόγιος, που κυριάρχησε στον ΙΖ΄ αιώνα.

Ο ιστορικός Απ. Βακαλόπουλος τον χαρακτήρισε «παιδαγωγό των συμπατριωτών του και γενικότερα των κατοίκων της καθυστερημένης πολιτιστικά Δυτικής Στερεάς Ελλάδας», ο οποίος εξεπλήρωσε την αποστολή του «όχι μόνο με την αγάπη που δείχνει στους ανθρώπους του λαού, με το σεμνό και απέριττο ήθος του, με την ταπεινοσύνη, την υπομονή, την ευγένεια της ψυχής του και τη βαθιά θρησκευτικότητα, αλλά και με το θάρρος της γνώμης του εμπρός στους ισχυρούς της ημέρας, κατακτητές ή ανώτερους κληρικούς ή προκρίτους, και γενικά με ένα συνεχές βιοσοφικό κήρυγμα, προφορικό και γραπτό». Διακαής του πόθος ήταν η άνθηση των γραμμάτων και η αφύπνιση του Γένους. Παρακολουθούσε με μεγάλο ενδιαφέρον όλα όσα συντελούνταν στον χώρο της εκπαιδεύσεως, αφού είχε επαφές και έπαιρνε πληροφορίες από όλα σχεδόν τα σχολεία του Ελληνισμού. Χωρίς δισταγμό μπορούμε να τον θεωρήσουμε ως έναν από τους λίγους μεγάλους προδρόμους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Ο Γιαννούλης διατηρούσε στενές σχέσεις με πολλούς Τρικαλινούς, λογίους και μη, καθώς και με τα γειτονικά μοναστήρια του Δουσίκου και της Κορώνας, από τις πλούσιες βιβλιοθήκες των οποίων μάλιστα δανειζόταν βιβλία για να τα μελετήσει. Παράλληλα αλληλογραφούσε με σπουδαία πρόσωπα στην Κωνσταντινούπολη, στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και αλλού. Η αλληλογραφία του Γιαννούλη, η οποία εκτείνεται σε μια περίοδο 44 ετών, αποτελεί σπουδαίο κεφάλαιο της νεοελληνικής γραμματείας και ολοένα και περισσότερο συγκεντρώνει το ενδιαφέρον των ειδικών μελετητών.

Εκτός από τις Επιστολές, άλλα έργα του Γιαννούλη είναι: Ακολουθία του Κυρίλλου Λουκάρεως, Διασκευή της Λογικής του Θ. Κορυδαλλέα από διαλογική σε μονόλογο (χφ. αρ. 75 της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης). Ακολουθία του αγίου Διονυσίου του νέου, του εν τω Ολύμπω όρει ασκήσαντος και Αποριών λύσις.