Η ΘΕΙΑ ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ

ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΙ 19ος και 20ός αιώνες ανέσυραν από τον πλούτο της λειτουργικής και πατερικής μας παραδόσεως πλήθος μαργαριτών, οι οποίοι παρέμεναν αφανείς και κατεχωσμένοι εντός της κόνεως των μεγάλων βιβλιοθηκών του εξωτερικού.

Όλοι αυτοί οι μαργαρίτες, άλλως οι χειρόγραφοι κώδικες της εκκλησιαστικής μας ζωής, αναδείχθηκαν από τους ειδήμονες των διαφόρων κλάδων της επιστημοσύνης και έγιναν αντικείμενο μεγάλου ενδιαφέροντος και επισταμένης μελέτης.

Ένας τέτοιος μαργαρίτης, ο οποίος αφορά στον λειτουργικό πλούτο της Εκκλησίας μας, είναι και η Θεία Λειτουργία η φερομένη επ’ ονόματι του εν αγίοις πατρός ημών Γρηγορίου του Θεολόγου (329-390 μ.Χ.).

Κατά την εκκλησιαστική παράδοση, ο άγιος ευρισκόμενος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου για να γνωρίσει εκ του σύνεγγυς τον ασκητισμό της ερήμου και λαμβάνοντας αφορμή από την εξάπλωση της αιρετικής λαίλαπας του αρειανισμού, συγγράφει νέες ευχές για την Θεία Λειτουργία, επηρεασμένος αφ’ ενός από την λειτουργική παράδοση της Εκκλησίας της Αλεξανδρείας και αφ’ ετέρου, εμπνευσμένος από την θεολογική προσφορά της ορθόδοξης Καππαδοκίας.

Η στάση αυτή του αγίου μας θυμίζει ανάλογη πρακτική του Μεγάλου Βασιλείου (330-379 μ.Χ.), ο οποίος ανέλαβε την αρχιεπισκοπή Καισαρείας της Καππαδοκίας μετά τους αρειανόφρονες Διάνιο και Ευσέβιο και αναγκαζόμενος να συντάξει νέες ευχές για την Θεία Λειτουργία, διακήρυσσε διά των Ευχών αυτών το ορθόδοξο υπέρ του θεανθρωπίνου προσώπου του Ιησού Χριστού δόγμα. Η Θεία Λειτουργία αυτή διασώζεται μέχρι των ημερών μας και τελείται δέκα φορές μέσα στον λειτουργικό χρόνο της Ορθοδόξου Εκκλησίας.

Παρομοίως, λοιπόν, συντάσσει νέες ευχές της Θείας Λειτουργίας και ο άγιος Γρηγόριος κατ’ αρχήν, χρησιμοποιεί την θεολογική ορολογία της ορθοδόξου Ανατολής περί του προσώπου του Χριστού κατά το δόγμα της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου (Νίκαια Μ. Ασίας, 325 μ.Χ.), όπως ο Μέγας Βασίλειος και ο άγιος Αμβρόσιος, αλλά προχωρεί ακόμη ένα βήμα προκειμένου να δηλώσει ότι ο Ιησούς Χριστός είναι «ομοούσιος τω Πατρί» και ισότιμος με Αυτόν, αναπέμπει τις Ευχές της Θείας Λειτουργίας και την Αναφορά όχι στον Θεό-Πατέρα (όπως συνήθιζαν να κάνουν οι Εκκλησίες από τότε έως και σήμερα), αλλά προς τον Θεό-Λόγο, το Β΄ Πρόσωπο της Αγίας Τριάδος, τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν.